Je, Qur’ani Imeruhusu Kuoa Zaidi ya Mke Mmoja?

Shirika la Habari la Kimataifa la Ahlul-Bayt (as) – ABNA: Katika Qur’ani, kila hukumu inapofungamanishwa na sharti gumu au onyo dhidi ya dhambi kubwa, hukumu hiyo si ruhusa ya kutumia jambo hilo kwa urahisi, bali ni kuweka mipaka kwa ajili ya tahadhari na kurejea katika msingi. Aya zinazohusu kuharamishwa kwa hatua kwa hatua kwa pombe, ruhusa ya dharura ya kula nyama iliyoharamishwa, na hatimaye aya kuhusu kuwa na wake wengi, zote zinafuata mantiki moja: Kutajwa kwa uwezekano fulani kamwe hakumaanishi ruhusa ya jumla; bali sharti la “uadilifu” mwishoni mwa aya linaelekeza hukumu kuelekea kuwa na mke mmoja.

1. Msingi wa kwanza: Kila “kutajwa” si ruhusa (Somo kutoka katika pombe na nyama iliyoharamishwa)

Qur’ani katika Aya ya 219 ya Suratul-Baqarah inasema:

«یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ ۖ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»

(Wanakuuliza kuhusu pombe na kamari; sema: Ndani yake kuna dhambi kubwa na manufaa kwa watu, lakini dhambi yake ni kubwa zaidi kuliko manufaa yake).

Zingatia kwamba Mwenyezi Mungu katika aya hii hatumii waziwazi neno “haramu”, bali anaweka mkazo kwenye “dhambi iliyo kubwa zaidi”, na hivyo kuandaa njia ya kujiepusha na mambo hayo mawili. Ikiwa kuwepo tu kwa “manufaa” kwa watu katika pombe na kamari kungekuwa ruhusa ya kuvitumia, basi kwa nini Mwenyezi Mungu katika aya zilizofuata, yaani Al-Maa’idah, Aya ya 90, anavieleza kuwa ni “uchafu” na “dhambi kubwa”? Hii inaonyesha kwamba kila hukumu inapofungamanishwa na kigezo cha “madhara makubwa zaidi” au “sharti gumu”, lengo huwa ni kuweka mipaka na kuzuia, si kuhimiza.

Mfano ulio wazi zaidi ni Aya ya 173 ya Suratul-Baqarah, ambayo inaharamisha kula mzoga, damu, nyama ya nguruwe na kile kilichochinjwa kwa jina lisilokuwa la Mwenyezi Mungu, lakini katika hali ya dharura inaruhusu:

«فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ»

(Na yeyote atakayelazimika, bila kuwa mwenye kufanya dhuluma wala kuvuka mipaka, basi hana dhambi juu yake).

Je, kuna mtu anayepata kutokana na aya hii kwamba Mwenyezi Mungu ametoa “ruhusa ya kudumu” ya kula nyama ya nguruwe? Hasha. Ruhusa ya wakati wa dharura inasisitiza msingi wa katazo, wala si ruhusa ya matumizi ya kila siku. Kwa maneno sahihi zaidi: Kueleza hali ya kipekee kamwe hakumaanishi kuondolewa kwa msingi wa uharamu; bali kinyume chake, kunafanya msingi wa uharamu ubaki ukiwa thabiti zaidi.

2. Aya ya 3 ya An-Nisaa katika muktadha huo huo: Sharti linalorejesha hukumu kwenye mwanzo

Sasa tunafika kwenye aya inayojadiliwa:

«وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامَی فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَی وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ ۚ ذَٰلِکَ أَدْنَیٰ أَلَّا تَعُولُوا»

(Na ikiwa mnaogopa kwamba hamtawatendea mayatima kwa uadilifu, basi oeni wanawake mnaowapenda, wawili au watatu au wanne; lakini ikiwa mnaogopa kwamba hamtakuwa waadilifu, basi mmoja, au wale walio chini ya milki yenu; hayo ndiyo yaliyo karibu zaidi na kutofanya dhuluma).

Katika aya hii, kuwa na wake wengi kunahusishwa na sharti maalumu: “hofu ya kutotenda kwa uadilifu katika haki za mayatima”; yaani, ikiwa jamii inakabiliwa na hali ya mgogoro ambapo wasichana mayatima na wanawake wasio na walezi wameachwa bila ulinzi, basi kama suluhisho la dharura, ruhusa inatolewa, kwa kuzingatia idadi isiyozidi wanne, ili kuziba pengo hilo. Lakini mara moja, ndani ya aya hiyo hiyo, sharti muhimu zaidi na lenye uzito linawekwa:

«فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً»

(Ikiwa mnaogopa kwamba hamtakuwa waadilifu [miongoni mwa wake], basi mmoja).

Swali muhimu hapa ni hili: Je, mwanadamu anaweza kutekeleza uadilifu kamili miongoni mwa wake wengi? Jibu linatolewa na Qur’ani yenyewe katika Aya ya 129 ya Suratun-Nisaa:

«وَلَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ»

(Kamwe hamtaweza kuwa na uadilifu miongoni mwa wanawake, hata mkijitahidi kwa dhati).

Kwa hiyo, kwa mtazamo wa Qur’ani, uadilifu kamili miongoni mwa wake ni jambo lisilowezekana, au angalau ni jambo gumu sana kutekelezeka. Wakati Mwenyezi Mungu Mwenyewe anaposema kwamba kutimiza sharti hili haiwezekani, basi “hofu ya kutotenda kwa uadilifu” si uwezekano wa mbali, bali ni hali inayoweza kuwepo daima. Kwa hiyo, hukumu ya mwisho na «أَدْنَیٰ أَلَّا تَعُولُوا» (ili iwe karibu zaidi na kutofanya dhuluma), itakuwa kuwa na mke mmoja.

Kisa cha ndoa ya Nabii Ibrahim (as) na kumtenga Hajari na Ismail

Riwaya kutoka kwa Imam Sadiq (as) imezungumzia tofauti kati ya Sara, mke wa Ibrahim (as), na Hajari (mtumwa wa kike ambaye Sara alikuwa amemzawadia Ibrahim).(1) Tofauti hii ilitokea baada ya kuzaliwa kwa Ismail, mtoto wa Ibrahim na Hajari. Kwa mujibu wa riwaya hii, Sara, ambaye hakuwa na mtoto, alihuzunishwa sana na kuzaliwa kwa Ismail, na alimuudhi Ibrahim kwa sababu ya Hajari. Ibrahim alieleza huzuni yake kwa Mwenyezi Mungu, naye Mwenyezi Mungu akamuamuru kumtenga Ismail na Hajari na Sara.(2) Katika baadhi ya riwaya, baadhi ya maelezo madogo kuhusu tofauti kati yao yametajwa.(3) Baadhi ya watafiti wamezikosoa riwaya za aina hii.(4)

Makarem Shirazi, miongoni mwa wafasiri wa kisasa wa Shia, anaamini kwamba wivu wa Sara ndio uliokuwa sababu kuu ya tofauti hiyo, ambayo hatimaye ilimalizika kwa mama huyo na mtoto wake kuhama.(5)

Taurati imeeleza kwa undani zaidi kuhusu tofauti kati ya Sara na Hajari. Kwa mujibu wa Taurati ya sasa, baada ya Hajari kupata ujauzito, alianza kutomjali Sara.(6) Sara naye alianza kumuudhi Hajari, na Hajari akakimbia.(7) Malaika wa Mwenyezi Mungu alimwendea Hajari na kumshauri arudi kwa Ibrahim na avumilie mateso.(8)

Baada ya muda, Sara naye alimzalia Ibrahim (as) mtoto.(9) Alimtaka Ibrahim ampeleke Hajari na mwanawe mahali pengine.(10) Mwanzoni Ibrahim alihuzunika,(11) lakini kwa amri ya Mwenyezi Mungu na ahadi kwamba atafanya kizazi kutoka kwa mtoto wa Hajari, alikubali.(12) Ibrahim, wakati wa mapambazuko, alimpa Hajari chakula na maji, kisha akamtoa pamoja na mtoto wake.

Katika tukio hili, Hajari aliingia katika ndoa na Nabii Ibrahim kwa pendekezo la Sara, ambaye alikuwa mke wake wa kwanza; lakini jambo la kuvutia na la kuzingatiwa hapa ni kwamba hata Nabii Ibrahim, ambaye ni miongoni mwa Mitume wenye azma kuu, baada ya muda alitambua huzuni na kutoridhiana kwa wake zake dhidi ya kila mmoja, na akalalamika mbele ya Mwenyezi Mungu. Je, si kwamba Mitume wa Mwenyezi Mungu ni miongoni mwa watu wenye uadilifu zaidi? Basi, ni kwa namna gani alishindwa kutatua tofauti hiyo na kuwafanya wake zake wawe karibu na kila mmoja na waridhiane?

Je, Nabii Ibrahim, ambaye anajulikana katika Qur’ani kwa upole na huruma, hakutenda kwa uadilifu baina ya wake zake na akamdhulumu mmoja wao?

Bila shaka haikuwa hivyo; jibu ni kwamba hali ya wanawake kuwa na hisia nyororo na hisia ya kumiliki kitu inaweza kusababisha mienendo kama vile wivu. Mwanamke hawezi kamwe kumshirikisha mtu mwingine katika mali yake muhimu zaidi, yaani mume wake. Hata kama yeye mwenyewe atakuwa ametoa ruhusa kwa mume wake kuoa tena.

3. Jibu kuhusu mazingira ya kihistoria: Ulazima wa kijamii haugeuki kuwa ruhusa ya jumla

Kuwa na wake wengi kulikuwa jibu kwa mgogoro wa idadi ya watu baada ya vita na vifo vingi zaidi vya wanaume. Lakini “mazingira haya ya kihistoria” na “hekima ya kijamii” vina nafasi ya kueleza ulazima wa dharura tu, wala si nafasi ya kuhimiza.

Ni sawa kabisa na aya inayohusu kula nyama ya nguruwe wakati wa dharura: Jamii ya Waislamu katika vita au wakati wa njaa inaweza kulazimika kula chakula kilichoharamishwa; lakini hakuna anayesema kwamba Mwenyezi Mungu ametoa “ruhusa ya kudumu”. Vivyo hivyo kuhusu kuwa na wake wengi, ikiwa takwimu za jamii zitaonyesha kwamba idadi ya wanawake wajane na mayatima imeongezeka kwa kiasi kikubwa, suluhisho hili la muda linaruhusiwa kwa sharti la “uadilifu”; lakini kwa kuwa kutekeleza uadilifu, hasa uadilifu wa kihisia na wa muda, haiwezekani kwa wanaume, basi ruhusa hii kivitendo hugeuka kuwa “kutokuruhusiwa kabisa”, na hatimaye kuwa na mke mmoja kunapendekezwa kwa Waislamu kama «أَدْنَیٰ أَلَّا تَعُولُوا» (njia iliyo karibu zaidi na kuacha dhuluma).

5. Hitimisho: Qur’ani haikutoa “ruhusa”, bali ilieleza “dharura yenye mipaka”

Kwa kuhitimisha, tunapitia kwa pamoja mambo matatu kwa kuyalinganisha:

Katika hali zote tatu, Qur’ani kwa kuweka sharti lisilofikiwa au onyo lililo wazi, kwa vitendo inarudi kutoka kwenye hukumu ya dhahiri. Ikiwa mtu atasoma Aya ya 3 ya Suratun-Nisaa kwa kuzingatia tu maneno «مَثْنَی وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ» na akapuuza maneno «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا», atakuwa ametenda sawa na mtu anayechukua aya inayoruhusu kula nyama ya nguruwe wakati wa dharura na kuitumia kama kisingizio cha matumizi yake ya kila siku.

Hitimisho lililo wazi kwa mtazamo wa Qur’ani: Mwenyezi Mungu kwa vyovyote vile hakutoa “ruhusa ya jumla ya kuwa na wake wengi”; bali kwa kuweka sharti la “uadilifu” — ambalo kutekelezwa kwake katika maisha ya mwanadamu hakuwezekani — alifungua njia kuelekea kuwa na mke mmoja na kuutambulisha kama «أَدْنَیٰ أَلَّا تَعُولُوا» (njia iliyo karibu zaidi na kutofanya dhuluma). Kwa hiyo, kutumia Aya ya 3 ya Suratun-Nisaa kuhalalisha kuwa na wake wengi kwa kufuata matamanio au bila kuzingatia uadilifu, hakuendani na mantiki ya Qur’ani wala na roho ya sheria ya Mwenyezi Mungu, ambayo daima inasisitiza «یُسْر» (urahisi) na «رفعِ حرج» (kuondoa uzito na dhiki), wala si «تَکثُر» (kutaka kuwa na wengi).

Mwandishi: Fatemeh Pourabbas

Maelezo ya chini

1. Qummi, Tafsir al-Qummi, 1404 Hijria, Juzuu ya 1, uk. 60.
2. Barqi, Al-Mahasin, 1371 Hijria, Juzuu ya 2, uk. 300.
3. Tahami, “Sara, Mke wa Ibrahim (as), katika Qur’ani na Riwaya.”
4. Makarem Shirazi, Tafsir Nemuneh, 1374 Shamsia, Juzuu ya 10, uk. 363.
5. Mwanzo, Sura ya 16, Aya 4–6.
6. Mwanzo, Sura ya 16, Aya ya 6.
7. Mwanzo, Sura ya 16, Aya ya 6–9.
8. Mwanzo, Sura ya 21, Aya ya 1.
9. Mwanzo, Sura ya 21, Aya ya 10.
10. Mwanzo, Sura ya 21, Aya ya 11.
11. Mwanzo, Sura ya 21, Aya ya 12–13.
12. Mwanzo, Sura ya 21, Aya ya 14.